Music
شیڤان پەروەر: کاتێک میوزیک بوو بە دەنگێک بۆ دادپەروەریی کۆمەڵایەتی
فەرموو، ئەمەش دەقەکە بە شێوازێکی زۆر ڕوان و ڕێک و بە بەکارهێنانی ناوی دروست (شڤان پەروەر) و زاراوەی میوزیک:
میوزیک دەتوانێت تەنها کاتبەسەربردن بێت، بەڵام هەروەها دەتوانێت ببێتە شێوازێک بۆ بەرنگاربوونەوە، ناسنامە و هۆشیاریی کۆمەڵایەتی.
بۆ هونەرمەندی کورد شڤان پەروەر، میوزیک بوو بە ڕێگەیەک بۆ قسەکردن لەسەر ئەزموونەکانی گەلی کورد، پاراستنی ناسنامەی کوردی و ڕاکێشانی سەرنج بۆ سەر ستەم و زوڵم لەو کاتەدا کە دەربڕینی کلتووریی کوردی ڕووبەڕووی سنووردارکردنی توند بووەوە.
چیرۆکەکەی دەریدەخات کە چۆن مۆسیقارێک دەتوانێت لە هونەرمەندێکی سادە زیاتر بێت: ببێتە هۆنراوەنووس، ئاوازدانەر و دەنگێکی کلتووری کە کارەکەی پەیامێک زۆر لەودیو سەنگەرەوە دەگوازێتەوە.
شڤان پەروەر کێیە؟
شڤان پەروەر گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر، شاعیر، هۆنراوەنووس و ئەکتەرێکی کوردە کە کارەکانی بە شێوازێکی نزیک بەستراونەتەوە بە ناسنامەی کلتووری و دەربڕینی سیاسیی کوردییەوە.
لە ڕوهای باکوری کوردستان لەدایک بووە، و لە سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستی بە گۆرانیگووتن کرد لە سەرتاسەری کۆمەڵگەدا. میوزیکەکەی زیاتر گرنگیی بە ناسنامە، زمان و ئەزموونی گەلی کورد دا. لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ (Index on Censorship)، پەروەر ڕونی کردەوە کە گۆرانییەکانی قەدەغە کرابوون چونکە بە زمانی کوردی دەچڕدران و پەیامەکانیان زیاتر سیاسی دەبوون.
بۆ زۆرێک لە گوێگرانی کورد، گۆرانییەکانی لە کاتبەسەربردن زیاتر بوون. بوونە ڕێگەیەک بۆ پاراستنی زمان، ناسنامە و بیرەوەریی کۆمەڵایەتی.
چۆن میوزیک بوو بە شێوازێک بۆ بەرنگاربوونەوە؟
لە سەردەمی سەرکوتکردنی سیاسیی تونددا، دەربڕینی کلتووریی کوردی ڕووبەڕووی بەربەستی گەورە بووەوە لە بەشەکانی ناوچەکەدا.
گێڕانەوەکەی خودی پەروەر باس لەوە دەکات کە چۆن گۆرانیگووتن بە کوردی دەرئەنجامی قورسی بەدوای خۆیدا دەهێنا. ئەو ڕونی کردەوە کە میوزیکەکەی دەنگی کوردی لە زمانێکدا بڵاوکردەوە کە بوونی گشتیی بە توندی سنووردار کرابوو، لە کاتێکدا پەیامی گۆرانییەکانی زیاتر باسی دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستانی دەکرد.
بەڵگە مێژووییەکان باس لەوە دەکەن کە کاسێت و تۆمارەکانی بە نهێنی لەناو کۆمەڵگە کوردییەکاندا دەگۆڕدرانەوە. تۆمارە خۆماڵییەکانی بە قاچاخ سنوورەکانیان دەبڕی، ئەمەش ڕێگەی بە خەڵک دا سەرەڕای سنووردارکردنەکان بەردەوام بن لە بیستنی میوزیکەکەی.
ئەمە ڕۆڵی خودی تۆمارکردنەکەی گۆڕی.
کاسێتێک ئیتر تەنها ڕێگەیەک نەبوو بۆ گوێگرتن لە میوزیک. دەبووە ئامرازێک بۆ هەڵگرتنی زمان، چیرۆک و ناسنامەیەک بەسەر سنوورەکاندا.
کاتێک میوزیکی کوردی بێدەنگ کرا، گۆرانییەکان بەردەوام بوون لە گەشتکردن
ئەو زانیارییانەی بۆ ئەم چیرۆکە کۆکراونەتەوە، ئاماژە بەو مەترسییانەش دەکەن کە ڕووبەڕووی ئەو کەسانە دەبوونەوە کە تۆمارە کوردییەکانیان بڵاو دەکردەوە.
یەکێک لە گێڕانەوەکان باس لە کەسێکی وەکو کۆردۆ گەلالی دەکات وەک گۆرانیبێژێکی کورد کە میوزیکەکەی لە چوار پارچەی کوردستاندا قەدەغە بوو.
گێڕانەوەیەکی تر باسی مێریکا دەکات، کە گوایە دەستگیر کراوە و لێیدراوە بەهۆی فرۆشتنی نهێنیی تۆمارەکانی شڤان پەروەرەوە. هەمان سەرچاوە بڵاوکردنەوەی تۆمارە کوردییەکان بە شتێک وەسف دەکات کە دەرئەنجامی توندی هەبووە.
جا چ لە ڕێگەی ئەو کاسێتانەی لە کەسێکەوە دەدرا بە کەسێکی تر، یان ئەو کۆنسێرتانەی کە دەگەیشتنە کۆمەڵگە کوردییەکانی دەرەوەی وڵات، میوزیکەکە بەردەوام بوو لە گەشتکردن.
ئەمە یەکێکە لە بەهێزترین تایبەتمەندییەکانی میوزیک وەک هێزێکی کلتووری: دەتوانێت بەرنگاری هەوڵەکانی بێدەنگکردن ببێتەوە چونکە خەڵک دەتوانن لەگەڵ خۆیان هەڵیگرن.
بۆچی شڤان پەروەر بوو بە دەنگێکی گرنگی کوردی؟
گرنگیی پەروەر لەودیو کارە هونەرییەکانیەوە درێژ دەبێتەوە.
گۆرانییەکانی زمان و ناسنامەی کلتووریی کوردیان بە چیرۆکەکانی ستەم، ئاوارەیی و ئەزموونی کوردییەوە بەستەوە.
بەم شێوەیە، ئەو بوو بە نوێنەرێکی کلتووری بۆ گەلی کورد.
کۆنسێرت و بەشدارییە گشتییەکانیشی ڕووبەڕووی فشار و تەگەرەی سیاسی بوونەوە. میوزیکەکەی لە چەندین وڵاتدا قەدەغە کرا بەهۆی زمانی کوردی و ئاماژەکانی بۆ ستەمی کوردی.
ڕۆیشتنی لە تورکیا لە ساڵی ١٩٧٦دا، کە بەدوایدا ژیان لە دوورخراوەیی لە ئەڵمانیا هات، ڕێگەی بە میوزیکەکەی دا کە بەردەوام بێت لە گەشەکردن لە دەرەوەی ئەو ژینگە ڕاستەوخۆیەی کە تێیدا سنووردار کرابوو.
دوورخراوەییەکەشی ئەوەی گەیاند کە میوزیکەکەی دەتوانێت زیاتر سنوورەکان ببڕێت.
میوزیک دەتوانێت چیرۆکی گەلێک هەڵبگرێت
یەکێک لە بەهێزترین لایەنەکانی کارەکانی پەروەر پەیوەندییە لە نێوان میوزیک و چیرۆکبێژیدا.
وەک گۆرانیبێژ، هۆنراوەنووس و ئاوازدانەر، ئەو هۆنراوە و نەریتە میوزیکییە کوردییەکانی بەکاربر بۆ گەیاندنی ئەو چیرۆکانەی کە بە ژیانی کوردییەوە پەیوەست بوون.
لەبەر ئەم هۆکارەیە کە میوزیک دەتوانێت زۆر بەهێز بێت کاتێک باسی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دەکرێت.
لێدوانێکی سیاسی دەتوانێت لە سەرنجی گشتی بکەوێت. گوتارێک دەتوانێت لەبیر بچێت. بەڵام گۆرانییەک دەتوانرێت دووبارە بکرێتەوە، بچڕدرێت، تۆمار بکرێت و لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر بگوازرێتەوە.
بۆ کۆمەڵگە خاوەن نەریتە قووڵە زارەکی و میوزیکییەکان، گۆرانی دەبێتە بەشێک لە بیرەوەریی کۆمەڵایەتی.
لە کوردستانەوە بۆ سەنگەری نێودەوڵەتی
میوزیکی پەروەر لە کۆتاییدا گەیشتە گوێگرانی دەروانەی کۆمەڵگە کوردییەکان.
یەکێک لە گرنگترین نموونەکان لە ساڵی ١٩٩١دا ڕووی دا، کاتێک ئەو بەشداری کرد لە کۆنسێرتێکی گەورەی نێودەوڵەتی بۆ پشتگیریکردن لە پەنابەرانی کورد (The Simple Truth)، کە دوای جەنگی کەنداو ڕێکخرا بۆ بەرزکردنەوەی هۆشیاری و پشتیوانی بۆ پەنابەرانی کورد.
بۆنەکە گۆرانیبێژە گەورە جیهانییەکانی وەک پیتەر گابریل، ویتنی هیۆستن، پۆڵ سیمۆن، ڕۆد ستیوارت، ستینگ، تۆم جۆنز و زۆرانی تری کۆکردەوە، و پەروەر نوێنەرایەتیی میوزیکی کوردی دەکرد.
کۆنسێرتە سەرەکییەکە لە هۆڵی وێمبڵی لە لەندەن بەڕێوە چ تەلەڤیزیۆنی مانگی دەستکردەوە بە شێوەیەکی نێودەوڵەتی پەخش کرا. ڕاپۆرتەکانی ئەو سەردەمە ڕایانگەیاند کە پەخشەکە گەیشتبووە گوێگرانی دەیان وڵات.
ئەمە ساتێکی گرنگ بوو چونکە میوزیکی کوردی لە سەنگەرێکی نێودەوڵەتیدا خرایە پاڵ گەورەترین ناوەکانی میوزیکی جیهانی.
شازادە دایانا لەوێ بوو
گرنگیی (ڕاستی سادە - The Simple Truth) لە ئامادەبووانیشدا ڕەنگی داوەوە.
نزیکەی ١٢,٠٠٠ کەس بەشداریی کۆنسێرتەکەیان کرد لە وێمبڵی ئارینا، لەوانە سەرۆکوەزیرانی پێشووی بەریتانیا جۆن مەیجۆر و شازادە دایانا.
ئامادەبوونی شازادە دایانا سەرنجی نێودەوڵەتیی زیاتری بۆ سەر بۆنەیەک ڕاکێشا کە تیشکی خستبووە سەر دۆخی مرۆیی پەنابەرانی کورد.
کۆنسێرتەکە تەنها بۆنەیەکی میوزیکی نەبوو. میوزیک، تەلەڤیزیۆن، کەسایەتییە جیهانییەکان و داکۆکیی مرۆیی لە دەور دۆخی پەنابەرانی کوردی دوای جەنگی کەنداو پێکەوە بەستەوە.
بۆ پەروەر، دەرکەوتن لە چنین بۆنەیەکدا بەو مانایە بوو کە میوزیکی کوردی لەناو هەڵمەتێکی مرۆیی جیهانیدا دەبیسترێت.
کاتێک میوزیک دەبێتە پەیامێکی مرۆیی
ئەم بۆنەیە نموونەیەکی بەهێز پێشکەش دەکات کە چۆن میوزیک دەتوانێت لە نوێنەرایەتیی کلتووری تێپەڕێت و ببێتە بەشێک لە کارێکی مرۆیی.
بۆنەکە بە جیهانی پەخش کرا و بەشداریی هونەرمەندانی گەورەی لە چەندین وڵاتەوە تێدا بوو. ڕاپۆرتە هاوچەرخەکان کۆنسێرتەکەیان بە بانگەوازێکی نێودەوڵەتی بۆ هاوکاریکردنی پەنابەرانی کورد وەسف کرد.
بەشداریی پەروەر دەنگی ڕاستەوخۆی میوزیکی بە ئەزموونی کوردی دا لەناو ئەو بۆنە نێودەوڵەتییەدا.
ئەمە گرنگە چونکە نوێنەرایەتی تەنها ئەوە نییە کە بینراو بیت.
بەڵکو پەیوەندی بەوەشەوە هەیە کە کێ چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە.
بە دەرکەوتنی لەسەر سەنگەرێکی نێودەوڵەتی وەک مۆسیقارێکی کورد، پەروەر توانی بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتیی میوزیک و کلتووری کوردی بکات نەک ئەوەی ئەزموونی کوردی بە تەواوی لە ڕێگەی دەنگەکانی دەرەوەی خۆیەوە بگەیەنرێت.
ئایا میوزیک دەتوانێت گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی دروست بکات؟
چیرۆکەکەی شڤان پەروەر پرسیارێکی گەورەتر دەوروژێنێت:
ئایا میوزیک دەتوانێت گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی دروست بکات؟
میوزیک بە تەنها ناتوانێت ستەم کۆتایی پێ بهێنێت یان کێشە سیاسییەکان چارەسەر بکات.
بەڵام دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەوە هەبێت کە خەڵک چۆن لە کێشەیەک تێدەگەن.
میوزیک دەتوانێت:
- زمانێکی مەترسیدار بپارێزێت.
- نەریتە کلتوورییەکان بە زیندوویی بهێڵێتەوە.
- ئەزموونە کۆمەڵایەتییەکان تۆمار بکات.
- بگاتە گوێگران لەودیو سنوورەکانەوە.
- ناسنامەیەکی هاوبەش بە کۆمەڵگەکان ببەخشێت.
- پەیوەندییە سۆزدارییەکان دروست بکات.
- سەرنج ڕابکێشێت بۆ سەر کێشە کۆمەڵایەتی و مرۆییەکان.
- سەنگەرێک بداتە هونەرمەندان بۆ قسەکردن لەسەر ئەو ئەزموونانەی کە ڕەنگە فەرامۆش بکرێن.
کاروانی پەروەر چەندین لەم کارکردنانە دەریدەخات.
میوزیکەکەی یارمەتیی پاراستنی زمان و دەربڕینی کلتووریی کوردی دا، لە هەمان کاتدا چیرۆکەکانی ژیان و ستەمی کوردی بە گوێگرانی دەرەوەی کوردستان گەیاند.
پەیامەکە بە تەنها یەک نەوەوە وەستا نەبوو
کاریگەریی میوزیکی بەرنگاربوونەوەی کوردی لەودیو نەوەکەی پەروەرەوە بەردەوام بووە.
ئەو موادەی بۆ ئەم وتارە دابین کراوە، ئاماژە بە گۆرانییەکی ڕاپی ناسراوی کوردی بە ناوی «کێن ئێمە» دەکات کە لە خۆپیشاندانەکاندا بەکار هاتووە و بەردەوامە لە دەرکەوتن لەناو دۆخە هاوچەرخەکانی بەرنگاربوونەوەدا.
ئەمە تایبەتمەندییەکی تری گرنگی ئەو میوزیکە دەردەخات کە بۆ بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان بەکاردەهێنرێت:
گۆرانییەک دەتوانێت مانایەکی نوێ بەدەست بهێنێت کاتێک نەوەیەکی نوێ قەبوڵی دەکات.
پارچە میوزیکێک کە لە ساتێکی سیاسیی دیاریکراودا دروست بووە، دەکرێت دواتر ببێتە بەشێک لە دەربڕینی ناسنامە، بێزاری یان بەرنگاربوونەوەی نەوەیەکی تر.
شڤان پەروەر بەشێکە لە نەریتێکی گەورەتر مۆسیقای کوردی
چیرۆکەکەی پەروەر دەبێت وەک چیرۆکی تەنها یەک مۆسیقار نەبینرێت.
میوزیکی کوردی کۆمەڵێک گۆرانیبێژ، ژەنیار، ئاوازدانەر و هونەرمەندی هاوچەرخ لەخۆ دەگرێت کە بەشدارییان کردووە لە پاراستن و گەشەپێدانی کلتووری کوردی.
ئەو موادەی بۆ ئەم وتارە دابین کراوە، دڵشاد محمد سەعیدیش دەخاتە ڕوو، کە ئاوازدانەرێکی کوردە و پەیوەندی بە ئاوازدانانی سیمفۆنی و ئۆرکێستراوەوە هەیە.
ئەمە دەریدەخات کە میوزیکی کوردی هەرگیز تەنها لە یەک شێوازدا نەبووە.
ئەو میوزیکی نەریتی، فۆلکلۆر، ئاوازی هاوچەرخ، میوزیکی ئۆرکێسترا، میوزیکی گشتی و چەشنە مۆدێرنەکانی وەک ڕاپ لەخۆ دەگرێت.
پاراستنی کلتووری مەرج نییە بە مانای هێشتنەوەی میوزیک بێت بێ گۆڕانکاری.
کلتورێک دەتوانێت ناسنامەکەی بپارێزێت لە کاتێکدا بەردەوامە لە دروستکردنی شێوازی نوێی میوزیک.
بۆچی چیرۆکەکەی شڤان پەروەر هێشتا گرنگە؟
چیرۆکەکەی شڤان پەروەر هێشتا پەیوەندیدارە چونکە دەریدەخات کە چۆن میوزیک دەتوانێت ببێتە بەشێک لە بزووتنەوەیەکی کلتووریی زۆر گەورەتر.
کارەکەی دەریدەخات کە چۆن هونەرمەندێک دەتوانێت میوزیک بەکاربهێنێت بۆ:
- پاراستنی ناسنامە - بەهێشتنی زمانی کوردی و دەربڕینی کلتووری بە زیندوویی لە ڕێگەی گۆرانییەوە.
- دروستکردنی هۆشیاری - بە گەیاندنی چیرۆکەکانی ستەم و ئەزموونی کوردی بە گوێگرانی فراوانتر.
- پەیوەندیکردنی کۆمەڵگەکان - بە بەخشینی سەرچاوە هاوبەشەکانی میوزیک بە خەڵکی کورد بەسەر ناوچە و نەوە جیاوازەکاندا.
- بڕینی سنوورەکان - بە هێنانی کلتووری کوردی و کێشە مرۆییەکان بۆ بەردەم گوێگرانی نێودەوڵەتی.
- پاراستنی بیرەوەری - بە گۆڕینی ئەزموونەکان بۆ گۆرانییەک کە دەکرێت لەلایەن نەوەکانی داهاتووەوە بهێنرێتەوە یاد و بچڕدرێت.
مۆسیقارەکان دەتوانن چی لە شڤان پەروەر فێر بن؟
کاروانی پەروەر پرسیارێکی گرنگیش بۆ مۆسیقارەکانی ئەمڕۆ دەوروژێنێت:
میوزیک دەتوانێت ببێتە هێمای چی؟
هونەرمەندانی ئەمڕۆ دەستیان بە سەنگەرەکانی دابەشکردنی جیهانی، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و خزمەتگوزارییەکانی ستریمینگ ڕادەگات کە دەقێک یان گۆرانییەک لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەبەنە جیهانەوە.
بەڵام تەکنەلۆژیا تەنها سیستەمی گواستنەوەیە.
پەیامەکە هێشتا لە خودی هونەرمەندەکەوە دێت.
کاروانی پەروەر دەریدەخات کە میوزیک دەتوانێت ناسنامەیەکی کلتووری ڕوون و پەیامێکی کۆمەڵایەتی هەڵبگرێت و هێشتا وەک هونەر کار بکات.
بۆ ئەو مۆسیقارانەی کە دەیانەوێت کارەکانیان بۆ پشتگیریکردن لە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی بەکاربهێنن، چیرۆکەکەی نموونەیەکی گرنگ پێشکەش دەکات کە چۆن ڕەسەنایەتی، ناسنامەی کلتووری و چیرۆکبێژی دەتوانن مانایەک بە میوزیک ببەخشن کە لەودیو سەرکەوتنی بازرگانییەوە درێژ ببێتەوە.
چیرۆکە گەورەکەی: کاتێک میوزیک دەبێتە دەنگ
چیرۆکەکەی شڤان پەروەر لە کۆتاییدا تەنها چیرۆکی یەک مۆسیقار نییە.
بەڵکو لەبارەی ئەوەیە کە چی ڕوو دەدات کاتێک میوزیک لە ناسنامە جیانابێتەوە.
کاتێک گۆرانییەکان زمانێک، مێژوویەک و ئەزموونی گەلێک هەڵدەگرن، دەبنە شتێکی زۆر زیاتر لە کاتبەسەربردن. دەبنە بیرەوەری. دەبنە نوێنەرایەتی. دەبنە ڕێگەیەک بۆ پەیوەندیکردنی کۆمەڵگەکان بەسەر سنوورەکاندا. و هەندێک جار، دەبنە دەنگێک بۆ ئەو کەسانەی کە دەجەنگن بۆ ئەوەی ببیسترێن.
کاروانی شڤان پەروەر نموونەیەکی کوردیی بەهێزی ئەم ڕۆڵە بەرفراوانەی میوزیک پێشکەش دەکات: بەکارهێنانی هونەر نەک تەنها بۆ کاتبەسەربردن، بەڵکو بۆ پاراستنی ناسنامە، گێڕانەوەی چیرۆکەکان و هێنانی کێشە کۆمەڵایەتییەکان بۆ ناو گفتوگۆی گشتی.
